Dar es Salaam, Aprili 23, 2026- Leo, Aprili 23, 2026, Tume ya Rais ya Uchunguzi kuhusu vurugu zilizofuatia Uchaguzi Mkuu wa Tanzania wa Oktoba 29, 2025 inatarajiwa kuwasilisha rasmi ripoti yake ya mwisho kwa Rais Samia Suluhu Hassan, ikihitimisha uchunguzi wa kitaifa uliodumu kwa siku 156, uliopitia hatua mbalimbali za kisheria, nyongeza mbili za muda, na ukusanyaji mkubwa wa ushahidi kutoka maeneo yote ya nchi.
Ripoti hiyo, iliyoandaliwa na tume inayoongozwa na Jaji Mkuu Mstaafu Mohamed Chande Othman, itakabidhiwa Ikulu leo asubuhi, tukio ambalo maafisa na wachambuzi wameeleza kama “siku ya ukweli” katika moja ya uchunguzi nyeti zaidi wa baada ya uchaguzi katika miaka ya hivi karibuni nchini Tanzania.
Mwanzo wa safari ya uchunguzi
Safari ya tume hii ilianza Novemba 18, 2025, wakati Rais Samia alipotangaza kuundwa kwa Tume ya Rais ya Uchunguzi kuchunguza vurugu zilizojitokeza wakati na baada ya uchaguzi mkuu.
Machafuko hayo yalitokea kufuatia uchaguzi wa Oktoba 29, 2025, katika mazingira yaliyokuwa na madai ya upinzani kuhusu ukiukwaji wa taratibu za uchaguzi, huku maandamano yakigeuka na kusababisha vurugu kati ya wananchi na vyombo vya usalama katika baadhi ya maeneo ya nchi.
Wakati wa kuanzishwa kwake, tume iliagizwa kuchunguza chanzo cha vurugu hizo, mazingira yake, na kutoa mapendekezo ya maridhiano ya kitaifa pamoja na mageuzi ya kitaasisi.
Rais Samia alisema wakati wa tangazo hilo: “Serikali imeamua kuunda tume kuchunguza suala hili ili tuweze kuelewa chanzo chake, na ripoti itakayopatikana itatuongoza katika majadiliano ya kurejesha amani na umoja wa kitaifa.”
Jopo la ngazi ya juu la majaji na wanadiplomasia
Tume hiyo iliongozwa na Jaji Mkuu Mstaafu Mohamed Chande Othman na ilijumuisha wajumbe wengine saba waliotoka katika sekta za mahakama, diplomasia na taasisi za usalama.
Wajumbe hao ni pamoja na Jaji Mkuu Mstaafu Ibrahim Juma, Katibu Mkuu Mstaafu Ombeni Sefue, mwanadiplomasia Radhia Msuya, afisa mstaafu wa jeshi Paul Meela, Mkuu Mstaafu wa Jeshi la Polisi Said Mwema, mwanadiplomasia David Kapya na aliyekuwa Katibu Mtendaji wa SADC Stergomena Tax.
Tume hiyo iliongozwa na Jaji Mkuu Mstaafu Mohamed Chande Othman, ambaye ni mwanasheria mwenye uzoefu mkubwa katika mifumo ya kitaifa na kimataifa ya mahakama na haki za binadamu, akiwa amewahi kuliongoza Jeshi la Mahakama la Tanzania kama Jaji Mkuu na pia kuhudumu katika nafasi za juu za uchunguzi na ushauri ndani ya Umoja wa Mataifa barani Afrika na kwingineko duniani.
Alijiunga na Jaji Mkuu Mstaafu Prof. Ibrahim Hamisi Juma, mwanazuoni mashuhuri wa sheria na aliyekuwa mkuu wa Mahakama ya Tanzania, ambaye pia amehusika katika nafasi mbalimbali za mageuzi ya mahakama, taaluma ya sheria, na mifumo ya utawala wa mahakama katika Afrika Mashariki na Kusini mwa Afrika.
Miongoni mwa wajumbe pia yupo Balozi Ombeni Sefue, mwanadiplomasia mkongwe na aliyewahi kuwa Katibu Mkuu wa Serikali ya Tanzania, ambaye amewahi kuhudumu katika nyadhifa muhimu za kimataifa ikiwemo Umoja wa Mataifa, na ameshiriki katika masuala ya utawala wa ngazi ya juu, mageuzi ya utumishi wa umma, na mifumo ya mapitio ya utendaji ya bara chini ya Umoja wa Afrika.
Jopo hilo pia linajumuisha Balozi George Kahema Madafa, mwanadiplomasia wa muda mrefu na mtaalamu wa utawala mwenye uzoefu katika uongozi wa sekta ya nishati na ushiriki katika tume za rais pamoja na michakato ya mapitio ya sera za kitaifa, hasa katika masuala ya mambo ya nje na tathmini ya utendaji wa taasisi.
Balozi Radhia, ambaye ni mjumbe mwingine wa tume, analeta uzoefu wa zaidi ya miaka 40 katika huduma ya kidiplomasia, akiwa amefanya kazi katika mabara mbalimbali katika nyanja za utatuzi wa migogoro, diplomasia ya kimataifa na juhudi za ujenzi wa amani, hasa barani Afrika na katika mfumo wa Umoja wa Mataifa.
Akihitimisha jopo hilo ni Balozi David Kapya, mtaalamu mkongwe wa amani na upatanishi ambaye anajulikana kwa ushiriki wake katika michakato tata ya amani ya kikanda, ikiwemo mipango ya Ukanda wa Maziwa Makuu, Sudan na Sudan Kusini, pamoja na mifumo mipana ya Umoja wa Afrika na upatanishi wa kimataifa.
Msingi wa kazi ya tume
Katika kufafanua majukumu yake, Chande alisisitiza kuwa tume haikuundwa kwa ajili ya kutafuta au kugawa lawama za jinai au madai ya kiraia.
“Sisi tupo hapa si kuwashitaki watu kwa makosa ya jinai au ya kiraia. Kazi yetu ni kubaini nani aliathirika, jinsi alivyoathirika, wapi na kwa nini,” alisema.
Tume ilianza rasmi kazi Novemba 20, 2025, ikiwa na muda wa siku 90 kumaliza uchunguzi wake hadi Februari 20, 2026. Hapo awali, ilitarajiwa ripoti itakuwa tayari mwezi Februari.
Nyongeza ya kwanza ya siku 42
Kadri muda wa awali ulipofikia ukomo, tume ilipewa nyongeza ya siku 42, ikisogeza tarehe ya mwisho hadi Aprili 3, 2026.
Nyongeza hiyo ililenga kutoa nafasi ya kukamilisha uchunguzi zaidi, kuthibitisha ushahidi na kusikiliza mashahidi ambao bado hawajafikiwa.
Taarifa iliyotolewa wakati wa nyongeza hiyo ilisema: “Lengo ni kuhakikisha hakuna mtu au taasisi inayonyimwa nafasi ya kusikilizwa.”
Sababu nyingine zilizotolewa ni pamoja na ugumu wa ushahidi uliokusanywa, haja ya uchambuzi wa kitaalamu, na wingi wa wananchi waliowasilisha taarifa zao.
Chande alisema: “Muda huu wa ziada unatupa nafasi ya kuhakikisha ukamilifu na haki katika matokeo yetu. Tumejizatiti kutoa ripoti inayoakisi mitazamo yote.”
Nyongeza ya pili ya siku 21
Hata hivyo, kabla ya kufikia Aprili 3, tume iliomba muda zaidi ili kukamilisha ripoti yake.
Mnamo Aprili 4, 2026, mamlaka zilitoa nyongeza nyingine ya siku 21, ikisogeza mwisho wa kazi hadi Aprili 24, 2026.
Tume ilieleza kuwa muda huo ulitakiwa kukamilisha uhakiki wa mwisho wa ushahidi, uchambuzi wa matokeo, pamoja na tafsiri ya ripoti kwa Kiswahili na Kiingereza.
Ilieleza: “Lengo ni kuhakikisha ushahidi wote unakaguliwa kwa kina na kuandikwa ipasavyo kabla ya kuwasilishwa.”
Upeo wa uchunguzi
Katika kipindi chote cha kazi yake, tume ilikusanya ushahidi kutoka kwa watu zaidi ya 63,603 nchini kote kupitia maelezo ya kiapo, mawasilisho ya maandishi, dodoso na ushauri wa wataalamu.
Chande alisema: “Tulipokea ushahidi mwingi sana—zaidi ya tulivyotarajia mwanzoni.”
Aliongeza: “Maelezo ya kiapo yana uzito mkubwa kisheria na yanaweza hata kutumika mahakamani.”
Tume pia ilitumia wataalamu kutoka sekta za tiba, sheria, uchumi, saikolojia na uchunguzi wa kidijitali kuchambua vipengele mbalimbali vya machafuko hayo.
Ushiriki wa wananchi
Ili kuongeza ushiriki wa wananchi, tume ilitumia njia mbalimbali ikiwemo vikao vya ana kwa ana, mawasilisho ya maandishi na majukwaa ya kidijitali.
Dodoso za siri zilianzishwa ili kuwapa nafasi watu waliokuwa na hofu ya kujitokeza kutoa maoni yao bila kufichua utambulisho wao.
Chande alisema: “Mbinu hii iliruhusu watu kueleza kwa uhuru chanzo, vichocheo na athari za vurugu bila kufichua majina yao.”
Hatua ya mwisho: Aprili 23, 2026
Uwasilishaji wa leo unahitimisha safari ya miezi mitano na zaidi iliyopita kupitia hatua mbalimbali za nyongeza na ukusanyaji wa ushahidi mkubwa nchini.
Ripoti inatarajiwa kueleza chanzo cha vurugu hizo, mfululizo wa matukio kabla na baada ya uchaguzi, pamoja na mapendekezo ya kuzuia matukio kama hayo kujirudia katika chaguzi zijazo.
Chande alisema: “Tunalenga kueleza kilichotokea, tulichokigundua na kinachopaswa kufanyika mbele.”
Aliongeza kuwa ripoti hiyo imeandaliwa kwa lugha ya Kiswahili na Kiingereza kutokana na umuhimu wake kitaifa na kimataifa.
